7-ci fəsil

1-7

ÖZ TORPAĞINDAN ÇIXAN ADAM (Həvarilərin işləri 7:1-7)

Artıq gördüyümüz kimi, özünü müdafiə etmək və fikirlərini əsaslandırmaq üçün Stefan İsrail tarixinə müraciət edir. Lakin Stefan təkcə tarixi hadisələrin təsvirini vermirdi, onun üçün hər bir tarixi şəxsiyyət və hadisə xüsusi məna kəsb edirdi. O, nitqinə İbrahim peyğəmbərin hekayəsindən başladı, çünki yəhudilərin əksəriyyəti üçün tarix ondan başlayırdı.

Stefan İbrahim peyğəmbər haqqında üç xüsusiyyəti qeyd edir.

1) İbrahim peyğəmbər Allaha itaət etdi. İbranilərə məktubun müəllifinin dediyi kimi, «O hara getdiyini bilməyərək yola çıxdı» (İbranilərə 11:8). İbrahim peyğəmbər təşəbbüskar və cəsarətli bir insan idi. Bir dəfə Hindistanın cənubunda xidmət edən Şotland kahini Lesli Nyubiqin deyirdi ki, imanlı cəmiyyətlərinin birliyi ilə bağlı danışıqlar, az qala uğursuzluqla başa çatsın. Çünki bəzi iştirakçılar müəyyən bir addımın nəticələrini əvvəlcədən bilmək istəyirdilər. Sonda bir nəfər uzağı görməyə çalışan insanlara belə dedi: «Məsihçinin həmişə hara getdiyini bilmək haqqı yoxdur».

Stefana görə Allah adamı o şəxs idi ki, Allahın əmrinə, hətta onun nəticələrini təsəvvür edə bilməsə belə itaət edir.

2) İbrahim peyğəmbər iman adamı idi. O, hara getdiyini bilmirdi. Amma inanırdı ki, onu Allah istiqamətləndirirsə, deməli, qarşıda onu yaxşılıqlar gözləyir. Hətta övladı olmayanda, heç vaxt olmayacağını biləndə belə, o inanırdı ki, bir gün nəsli Allahın vəd etdiyi torpağı miras alacaq.

3) İbrahim peyğəmbər ümid edən bir insan idi. Hətta ömrünün sonunda o, Allahın vədlərinin tam yerinə yetirildiyini görməsə də, onların yerinə yetiriləcəyinə şübhə etmədi. Stefan yəhudilərə cəsarətli, həmişə Rəbbin çağırışına cavab verməyə hazır olan bir insan nümunəsi göstərdi. Onlar isə var-gücü ilə köhnədən yapışmağa çalışırdılar.

8-16

MİSİRƏ KÖÇ (Həvarilərin işləri 7:8-16)

İbrahim peyğəmbərin hekayəsindən sonra Stefan Yusifin əhvalatını danışır. Biz Yusifin həyatının məqsədini onun sözlərindən başa düşürük (Yaradılış 50:20). Yaqubun ölümündən sonra Yusifin qardaşları qorxurdular ki, ona etdikləri pisliyə görə Yusif onlardan qisas alacaq. Yusif buna belə cavab verdi: «Baxın siz mənə qarşı pis fikrə düşdünüz, lakin Allah onu yaxşı işə çevirdi ki, bu gün gördüyünüzü etsin və çoxlu adamın həyatını qorusun». Bədbəxtlik kimi görünən hadisələr Yusifi şöhrətə apardı. Misirə qul kimi satılsa da, haqsız yerə həbs edilsə də, kömək etdiyi insanlar tərəfindən unudulsa da, bir gün o, Misirin baş naziri oldu. Stefan Yusifin bütün həyatını iki sözlə ifadə edir — lütf və hikmət.

1) Lütf, həqiqətən, gözəl sözdür. Bu sözün sadə mənası və gözəlliyi fiziki anlamda başa düşülür; daha sonra bütün insanların xoşuna gələn gözəl xarakter mənasını verməyə başladı. Azərbaycan dilində lütf sözünə ən yaxın olan söz cazibədir. Həqiqətən də, Yusifin cazibəsi var idi. Ruhani insanları fərqləndirən məhz bu xüsusiyyətdir. Axı Yusifin qəzəblənməyə haqqı çatırdı. Lakin o, bütün vəzifələrini vicdanla yerinə yetirdi: həm qul kimi, həm də Misirin hökmdarı kimi eyni dərəcədə səylə xidmət etdi.

2) Hikmət qədər tərifi çətin olan söz, demək olar ki, yoxdur. Bu söz sağlam düşüncə və zəkadan daha böyük məna ifadə edir. Yusifin həyatı bizə bu sözü başa düşmək üçün açar verir. Hikmət — həyatı və hər şeyi Allahın gördüyü kimi görmək bacarığıdır.

Yenə də Stefan müqayisə edir. Yəhudilər öz keçmişləri və Qanunun incəlikləri haqqında düşüncələrə dalırdılar. Yusif isə uğursuzluğa düçar olsa belə, istənilən tapşırığı yerinə yetirirdi və həyata Allahın gözü ilə baxırdı.

17-36

HƏMYERLİLƏRİNİ UNUTMAYAN ADAM (Həvarilərin işləri 7:17-36)

Daha sonra Stefan Musa peyğəmbərdən danışır. Yəhudilərə görə Musa peyğəmbər, ilk növbədə, Rəbbin əhdinə əməl etmək üçün öz torpağını tərk edən adam idi. O, sözün əsl mənasında, Allahın əhdini yerinə yetirmək və xalqının rəhbəri olmaq üçün taxtından imtina edən insan idi. Müqəddəs Kitabda Musa peyğəmbərin gəncliyi haqqında çox az danışılır, lakin yəhudi tarixçiləri onun haqqında daha çox bilirdilər. Tarixçi İosif Flavinin əlyazmalarına görə, Musa peyğəmbər o qədər gözəl uşaq idi ki, dayəsi onu küçədə aparanda adamlar ayaq saxlayıb ona baxırdılar. Musa o qədər ağıllı oğlan idi ki, dərslərində hamını üstələyirdi. Günlərin bir gün fironun qızı Musanı atasının yanına aparıb onu Misir taxtının varisi təyin etməsini xahiş etdi. Firon razılaşdı. Rəvayətdə deyilir ki, firon tacını götürüb zarafatla Musanın başına taxır, lakin uşaq onu başından yerə atır. Orada iştirak edən Misir müdriklərindən biri deyir ki, əgər bu uşaq dərhal öldürülməsə, gələcəkdə Misir tacına böyük zərər verəcək. Amma fironun qızı Musanı qucağına alıb, fironu bu xəbərdarlığa əməl etməməyə inandırdı. Musa böyüyəndə Misirin ən böyük sərkərdəsi oldu. O, uzaq Efiopiyadakı müharibəyə rəhbərlik edərək qələbə çaldı və Efiopiya şahzadəsi ilə evləndi. İndi Musa peyğəmbərin nədən imtina etdiyi aydın görünür. O, Allahın möhtəşəm planını həyata keçirmək naminə xalqını səhraya aparmaq üçün taxtından imtina etdi. Stefan bir daha qeyd edir ki, dahi insan yəhudilər kimi öz keçmişinə aludə olub, öz imtiyazlarını var-gücü ilə qoruyan kəs deyil. O kəsdir ki, Rəbbin çağırışına cavab verir və buna görə rahatlığından vaz keçməyə hazırdır.

37-53

İTAƏTSİZ XALQ (Həvarilərin işləri 7:37-53)

Stefan hekayəsinin sürətini artırır. Bu ana qədər o, yəhudiləri açıq şəkildə qınamamışdı, sadəcə keçmişin qəhrəmanları ilə müqayisə etmişdi. Lakin müdafiəsinin son hissəsində Stefan fərqli şəkildə ifadə edərək yəhudiləri açıq şəkildə qınayır.

1) O, iddia edir ki, xalq həmişə Allaha müqavimət göstərib. Musa peyğəmbərin dövründə xalq qızıl dana düzəltməklə onun göstərişlərinə qarşı çıxıb. Amos peyğəmbərin dövründə xalq ürəyini Molek bütünə və səma cisimlərinə verdi. Stefan peyğəmbərlər kitabından danışarkən Amos 5:26-27-dən sitat gətirərək, Kiçik Peyğəmbərləri nəzərdə tutur. Lakin o, ibrani mətninə yox, yunan mətninə istinad edir.

2) Stefan iddia edir ki, xalq böyük imtiyazlara malik idi. Xalqın çoxlu peyğəmbərləri, Şəhadət çadırı var idi. Həmin yerdə Qanunun yazıldığı lövhələr qorunub saxlandığı üçün belə adlanırdı. Bu Qanun mələklər tərəfindən verilmişdir.

Daimi itaətsizliklə daimi imtiyazları bir-birindən ayırmaq olmaz. Çünki insana nə qədər çox imtiyazlar verilirsə, o, səhv yolu seçəndə, bir o qədər çox mühakimə olunacaq. Stefan israrla qeyd edir ki, İsrailə hər şeyi bilmək imkanı verildiyi halda, onlar daim Allaha itaətsizlik etdilər və buna görə də mühakiməyə uğradılar.

3) Stefan iddia edir ki, yəhudilər ədalətsiz şəkildə Allahı məhdudlaşdırıblar. Onlar üçün böyük xeyir-dua olacaq Məbəd, əslində, onların ən böyük lənətinə çevrildi. Onlar Allaha yox, Məbədə ibadət etməyə başladılar. Onlar bütün kainatda Var Olan Allaha deyil, Yerusəlimdə yaşayan yəhudilərin Tanrısına ibadət etməyə başladılar.

4) Stefan iddia edir ki, onlar həmişə öz peyğəmbərlərini təqib ediblər; ən əsası da Allahın Oğlunu öldürüblər. Stefan Peterdən fərqli olaraq, onların bunu bilmədən etdiklərini qeyd etmir. Xeyr, yəhudiləri bu cinayətə sövq edən cəhalətləri deyil, hədsiz itaətsizlikləri idi. Stefanın son sözlərində həm qəzəb, həm də təəssüf hiss olunur. Onun qəzəbi bu insanların ən dəhşətli cinayəti törətmələrindən, təəssüf hissi isə Allahın bu insanlar üçün nəzərdə tutduğu sevinc payını rədd etmələrindən qaynaqlanır.

54-60

İLK ŞƏHİD (Həvarilərin işləri 7:54 — 8:1a)

Belə çıxışın yalnız bir sonu ola bilərdi: Stefan özünü ölümə məruz qoydu. Ölüm də gəldi. Lakin Stefan onların qəzəbdən eybəcərləşmiş üzlərini görmürdü. Onun baxışları əbədiyyətə dikilmişdi, o, İsanın Allahın sağında dayandığını gördü. O, gördüklərini deyəndə, onlar bunu böyük küfr hesab etdilər. Küfr üçünsə yalnız bir cəza var idi — daşqalaq (Qanunun təkrarı13:6 və s.). Qeyd etmək yerinə düşər ki, burada məhkəmə prosesi olmayıb. Bu, yerindəcə özbaşına cəzalandırma idi. Çünki Ali Şuranın ölüm cəzası tətbiq etmək hüququ yox idi. Daşqalaq belə edilirdi: cinayətkar təpəyə aparılır və şahidlər tərəfindən aşağı atılırdı. Əgər cinayətkar yerə yıxılıb ölürdüsə, deməli, hər şey bitmiş sayılırdı; sağ qalırdısa, ölənə qədər üzərinə iri daşlar atılırdı.

Bu hadisədə biz Stefanın bəzi gözəl keyfiyyətlərini görürük:

1) Biz onun cəsarətini haradan aldığını görürük. O, insanların ona etdiyi pislikdən daha çox Rəbbin onu gözlədiyini görürdü.

2) Biz Stefanın Rəbbindən nümunə götürdüyünü görürük. O, İsa kimi onu edam edənlərin bağışlanması üçün dua edirdi (Luka 23:34). Corc Vishart edam olunanda, cəllad tərəddüd etdi. Onda Vishart cəlladın yanına gəlib onu öpdü: «Bu səni bağışladığımın sübutudur». Tarixi hadisələr deyir ki, Məsihin davamçısı qeyri-mümkün kimi görünənləri yerinə yetirmək üçün həmişə güc tapacaq.

3) Böyük həyəcan qəribə bir barışıqla bitdi. Stefanın ürəyini sülh bürüdü, çünki o, həyatı bahasına olsa da, düzgün hərəkət etmişdi. Həvarilərin işləri 8:1-in birinci yarısına buradakı kontekstdən baxmaq lazımdır.

Şaul meydana çıxdı. Bütpərəstlərə həvari olacaq adam Stefanın öldürülməsinə razılıq vermişdi. Amma Avqustin bir dəfə belə dedi: «İmanlı Cəmiyyəti həvari Paulu Stefanın duasına görə tapıb». Paul nə qədər çalışsa da, Stefanın ölümünü heç vaxt unuda bilmirdi. Artıq o günlərdə şəhidlərin qanı İmanlı Cəmiyyətinin toxumuna çevrilmişdi.

İmanlı Cəmiyyətinin Yəhudeyadan kənara çıxması

8-ci fəsil İmanlı Cəmiyyətinin tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əvvəlcə İmanlı Cəmiyyəti yalnız yəhudilərdən ibarət idi. Həvarilərin işləri 6-ci fəsildə bütpərəstlərin İmanlı Cəmiyyətinə qəbulu ilə bağlı mübahisənin ilk əks-sədaları eşidilir. Stefanın görüntüsü ölkənin hüdudlarından çox-çox kənara çıxırdı. Budur, 8-ci fəsildə biz İmanlı Cəmiyyətinin Yəhudeya sərhədlərindən kənara çıxdığını görürük. Orada onu təqib gözləyirdi, lakin buna baxmayaraq, o, yoluna davam etdi və Müjdəni özü ilə apardı.

Daha sonra Stefan kimi seçilmiş yeddi köməkçidən biri olan Filipdən danışılır. O, on iki həvaridən biri olan həmin Filip deyildi. Köməkçi Filip samariyalılara təbliğ edirdi. Samariyalılar yəhudilərlə bütpərəstlər arasında təbii körpü rolunu oynayırdı. Çünki samariyalılar mənşəcə yarı yəhudi, yarı qeyri-yəhudi idi. Sonra Efiopiyalı bir xədimin iman gətirməsi baş verir. Bunun nəticəsində Allahın Müjdəsi bir addım daha irəli gedir. Bu vaxta qədər İmanlı Cəmiyyəti dünya üçün missiya konsepsiyasını hələ inkişaf etdirməmişdi. Lakin bu fəsli baş verəcək hadisələrin fonunda oxusaq, görərik ki, İmanlı Cəmiyyəti instinktiv və davamlı olaraq öz missiyasına və tapşırığına doğru irəliləyirdi.