11-ci fəsil

1-12

DAŞ ÜRƏK (Romalılara 11:1-12)

İndi hər bir yəhudinin verməli olduğu sualı cavablandırmaq lazım idi: bütün bunlar Allahın Öz xalqını inkar etməsi anlamına gəlir? Paulun ürəyi belə bir suala dözə bilməzdi. Axı onun özü də bu xalqdandır. Buna görə də o, Əhdi-Ətiqdən keçən bir ideyaya müraciət edir. Bir vaxtlar İlyas peyğəmbər ümidsizlik içində idi (1Padşahlar 19:10-18). İlyas peyğəmbər belə nəticəyə gəldi ki, Allaha yalnız o sadiq qalıb. Lakin Allah ona cavab verdi ki, İsraildə Baal qarşısında diz çökməyən daha yeddi min nəfər var. Beləliklə, Allahın lütfü ilə seçilmiş sağ qalanlar ideyası yəhudilərin düşüncə və fəlsəfəsinə daxil oldu.

Peyğəmbərlər başa düşməyə başladılar ki, bütün xalqın Allaha sadiq olduğu dövr olmayıb və olmayacaq da. Lakin buna baxmayaraq, xalq arasında həmişə öz imanlarına xəyanət etməyən və Allaha olan imanlarını şübhə altına almayan bir hissə olub. Peyğəmbərlər bir-birinin ardınca bunu dərk etməyə başladılar. Amos peyğəmbər (9:8-10) Tanrının insanları xəlbirdən keçirəcəyini və sonda yalnız möminlərin qalacağını təsvir edir. Mikeya peyğəmbər (2:12; 5:3) görüntüdə gördü ki, Allah İsrailin qalıqlarını toplayır. Sefanya peyğəmbərin təsvirlərində də (3:12-13) eyni mənzərədir. Yeremya peyğəmbər qabaqcadan görmüşdü ki, Allahın lütfü ilə seçilmiş sağ qalanlar bütün ölkələrdən toplanacaq (Yeremya 23:3). Fərdiyyətçi olan Yezekel peyğəmbər əmin idi ki, insan nə irqi, nə də irsi salehliklə xilas ola bilər (Yezekel 14:14, 20, 22). Lakin bu fikir ən çox Yeşaya peyğəmbərin kitabında üstünlük təşkil edir. O, oğluna Şear-Yaşuv adını verdi, bu da «sağ qalanlar» deməkdir. O, dönə-dönə Allah tərəfindən xilas ediləcək, Allahın lütfü ilə seçilmiş sağ qalanlar ideyasına qayıdır (Yeşaya 7:3; 8:2-18; 9:12; 6:9-13).

Bu fikir böyük həqiqətin başlanğıcıdır. Bir məşhur alimin dediyi kimi, «Heç bir kilsə, heç bir xalq bütövlükdə xilas ola bilməz». «Seçilmiş xalq» ideyası buna görə qeyri-mümkündür. Allahla münasibət sırf fərdi xarakter daşıyır. İnsan kütləni deyil, hər kəsi fərdi çağıran Allaha öz ürəyini verməli və həyatını Allaha təslim etməlidir: «Hər kəsin qəlbinin açarı Ondadır». İnsan sırf ailənin və ya xalqın üzvü olduğuna, əcdadlarından salehlik və ya xilası miras aldığına görə xilas olmur. İnsan Allahı şəxsən qəbul etdiyinə görə xilas olur. Buna görə də, bütövlükdə götürülən xalqın heç də hamısı seçilmiş xalq deyil. Allahın lütfü ilə sağ qalanlar qəlbini Allaha vermiş ayrı-ayrı kişi və qadınlardır.

Paul deyir ki, İsrail xalqı rədd edilməmişdi; lakin həqiqi yəhudilər bütövlükdə bütün xalq deyil, onun daxilində Allaha sadiq qalanlardır. Bəs qalanlara nə olacaq? Bu anda Paulun ağlına dəhşətli bir fikir gəlir. Onun təsəvvürünə görə, Allah onlara bir növ durğunluq, bir növ yuxu göndərir ki, onlar nə eşitsin, nə də eşitmək istəsinlər. Bunu sübut etmək üçün Paul Əhdi-Ətiqin bir sıra ayələrini bir fikrə bağlayır (Qanunun təkrarı 29:4; Yeşaya 6:9-10; 29:10). Paul həmçinin Zəbur 69:22-23-dən sitat gətirir: «Süfrələri onlar üçün tələ olsun...». Burada əsas fikir odur ki, insanlar öz ziyafətlərində rahat oturaraq əylənirlər. Beləcə rahatlıq və təhlükəsizlik hissi onların məhvinə səbəb oldu. Onlar öz aləmlərində təhlükəsizliklərinə o qədər arxayın idilər ki, düşmən hiss etdirmədən onlara hücum etdi. İsraillilər məhz belə idilər. Onlar Seçilmiş Xalq kimi özlərini o qədər rahat, o qədər təhlükəsiz hiss edirdilər ki, məhz arxayınlıq ​​onların məhvinə səbəb oldu. Elə bir gün gələcək ki, onlar qaranlıqda büdrəyən korlar kimi bellərini büküb əlləri ilə toxuna-toxuna gəzəcəklər. 7-ci ayədə deyilir ki, «digərləri inadkar oldu». Paul yunanca poroun felindən istifadə edir. Ancaq poroun sözünə uyğun porosye ismi onun mənasını daha yaxşı açır. Porosye tibbi termindir və qalın qabar deməkdir. Bu termin sümük çatlarının ətrafında və ya sınıq yerində əmələ gələn qalın qabarı bildirmək üçün istifadə edilir. Bu, sərt sümük formalaşmasıdır və sağalmağa meyillidir. Əgər qabar dəridə əmələ gəlirsə, dəri həssaslığını itirir. Əksər insanların zehni hissiyyatsız, korazehin hala gəlib. Onlar artıq Allahın çağırışını eşidə və hiss edə bilmirlər.

Bu, hər kəsin başına gələ bilər. Əgər insan öz yolu ilə getməyi seçirsə, zaman keçdikcə Allahın çağırışına qarşı laqeyd olur. Əgər günah işlətməyə davam edirsə, sonda günaha və fəzilətin gözəlliyinə qarşı hissiyyatsız olur. Murdar şəraitdə yaşayan insan nəticədə bu şəraitə qarşı laqeyd olur. Şair Robert Bernsin yazdığı kimi:

Nə günahların yükü,

Nə də onları gizlətmək təhlükəsi

Artıq narahat etmir,

Amma içəridəki hər şey sərtləşir,

Duyğular kütləşir.

Qabar ovucda əmələ gəldiyi kimi, ürəkdə də əmələ gələ bilər. İsraillilərin əksəriyyətinin başına gələn də elə bu idi. Allah bizi bundan qorusun!

Lakin Paul daha çoxunu demək istəyir: israillilərin aqibəti faciəli oldu. Allah yenə də bu kədərli hadisədən yaxşılıq hasil etmək qərarına gəldi. Çünki israillilərin bu duyğusuzluğu başqa millətlər üçün Allahın qapılarını açdı. İsrail Xoş Xəbərə qulaq asmaq istəmədiyi üçün onu sevinclə qəbul edənlərə çatdı. İsrailin imtinası dünyanı zənginləşdirdi.

Sonra Paul qiymətli fikirlərini açıqlayır. Əgər İsrailin Xoş Xəbəri qəbul etməkdən imtina etməsi bütpərəstlərin üzünə lütf qapısını açaraq dünyanı zənginləşdirdisə, bəs sonda Allahın planı tam həyata keçəndən və İsrail üçün iman qapıları açılandan sonra dünyanı hansı xəzinələr gözləyir? Beləliklə, sonda faciə ilə birlikdə ümid də gəlir. İsrail hissiyyatsızlaşdı, ürəyi sərtləşdi; bütpərəstlər isə Allahın məhəbbətinə iman və güvən yolu ilə gəldilər. Lakin elə gün olacaq ki, Allahın məhəbbəti sərt ürəklərin buzunu əridəcək, bütpərəstlər və israillilər Allahın hüzuruna gələcəklər. Paul tamamilə əmindir ki, nəticədə heç nə Allahın məhəbbətini məhv edə bilməz.

13-24

YABANI ZEYTUN AĞACI — İMTİYAZ VƏ XƏBƏRDARLIQ (Romalılara 11:13-24)

İndiyə qədər Paul yəhudilərə müraciət edirdi, indi isə başqa millətlərə müraciət edir. O, bütpərəstlərin həvarisi olduğu halda xalqını heç vaxt unutmurdu. Əslində, Paulun əsas məqsədi məsihçiliyin bütpərəstlər üçün etdiklərini yəhudilərə göstərməklə, onlarda qısqanclıq yaratmaqdır. İnsanda Məsihi qəbul etmək istəyi yaratmağın ən inandırıcı yollarından biri Məsihin insanlar üçün nələr etdiyini və onun üçün nə edə biləcəyini göstərməkdir.

Əsgərlərdən biri döyüşdə yaralanır. Keşiş əsgərə tərəf sürünərək onun üçün əlindən gələni edir. Hətta ordu geri çəkiləndə belə, onun yanında qalır. Günün qızmar vaxtında özü susasa da, mehtərindən ona su verir. Gecənin soyuğunda əsgəri qorumaq üçün onu öz paltarı ilə örtür. Sonra əsgər kahinə baxıb soruşur: «Ata, sən məsihçisən?» «Mən məsihçi olmağa çalışıram» deyə keşiş cavab verir. Yaralı əsgər deyir: «Əgər məsihçilik bir insanı mənim üçün etdiklərini etməyə təşviq edirsə, onda məsihçilik barədə mənə danış, çünki mən də məsihçi olmaq istəyirəm». Əməldə özünü göstərən məsihçilik həmin əsgərdə də məsihçi olmaq arzusu oyadırdı. Paulun ümidi, duası və arzusu o idi ki, yəhudilərə məsihçiliyin başqa millətlərə nə verdiyini göstərmək və onlarda bunu qəbul etmək istəyini oyatsın.

Əgər yəhudilər Məsihin yolunu qəbul etsəydilər, bu, Paul üçün cənnət olardı. Əgər yəhudilərin Məsihin yolunu rədd etməsi belə böyük bir yaxşılığa səbəb olmuşdusa, əgər bu imtina bütpərəstləri Allahla barışdırmışdısa, onda yəhudilər Allahın hüzuruna gələndə dünya necə böyük izzətə bürünəcək?! Əgər Məsihin rədd edilməsinin faciəsi belə gözəl nəticəyə gətirib çıxarıbsa, onda rədd edilmənin faciəsi Onu qəbul etmənin şöhrəti ilə əvəzlənəndə necə böyük xoşbəxtlik olacaq?! Paula görə, bu, ölülərdən dirilməyə bərabər idi.

Daha sonra Paul yəhudilərin tamamilə rədd olunmayacağını göstərən iki mənzərə təsvir edir. Yeməkdən əvvəl bütün yeməklər Allaha təqdim edilməli idi. Qanunda (Saylar 15:19-20) deyilir ki, yoğrulmuş xəmirin ilk hissəsi Allaha təqdim olunmalıdır, bundan sonra bütün xəmir müqəddəs hesab edilirdi. Hər dilim çörəyi qurban verməyə ehtiyac yox idi. Xəmirin birinci hissəsinin qurban edilməsi bütün xəmiri müqəddəs edirdi. Belə bir adət də var idi ki, Tanrıya həsr olunmuş yerlərdə müqəddəs ağaclar əkilirdi. Sonradan həmin ağacların hər bir budağı Allaha həsr edilmiş hesab olunurdu.

Buradan Paul belə nəticəyə gəlir: onların əcdadları Allaha həsr olunmuşdu, Allahın səsini eşitmək qabiliyyətinə malik idilər və Allahın Kəlamını yerinə yetirirdilər. Onlar Allah tərəfindən xüsusi olaraq seçilmiş və Ona həsr edilmişdirlər. İsrail xalqı onlardan yarandı. Allaha həsr olunmuş ilk xəmir bütün çörəyi müqəddəs etdiyi kimi, Allaha həsr olunmuş budaq bütün ağacı müqəddəs etdiyi kimi, İsrailin əcdadlarının Allaha həsr olunması da bütün xalqı Allaha həsr olunmuş edirdi. Burada həqiqət var: İsraildən sağ qalanlar özlüyündə o qədər güclü deyildilər. Onlar imanı əcdadlarından miras almışdılar. Hər birimiz keçmişdən müəyyən qədər ruhani irs almışıq. Heç birimiz öz əməyimizin bəhrəsi deyilik. Biz valideynlərimizin və əcdadlarımızın bəhrəsiyik. Hətta onlardan, irsimizdən uzaq düşsək, utansaq belə, bizi biz edən lütf və sədaqətdən tamamilə imtina edə bilmərik.

Paul mürəkkəb alleqoriyadan istifadə edərək fikrini davam etdirir. Peyğəmbərlər dəfələrlə İsrail xalqını Rəbbin zeytun ağacı kimi təsvir etmişdilər. Bu, olduqca təbii idi, çünki zeytun Aralıq dənizinin ən tipik və ən faydalı ağacı sayılırdı. «Rəbb sənin adını «Dadlı meyvəsi olan yaşıl zeytun ağacı» qoydu» (Yeremya 11:16). «Qollu-budaqlı olacaq, zeytun ağacı kimi gözəl olacaq, Livan sidri kimi ətir saçacaq» (Huşə 14:6). Buna görə də Paul başqa millətləri İsrail xalqı olan mədəni zeytun ağacına peyvənd olunmuş yabanı zeytun ağacının budaqları kimi təsvir edir. Bağçılıq baxımından bu, tamamilə mümkün deyil. Mədəni meyvə verən zeytun əldə etmək üçün yabanı gövdəyə zeytun peyvənd edilir. Paulun nümunə çəkdiyi üsul heç vaxt tətbiq edilmədi, çünki faydalı nəticələr verməyəcəkdi. Lakin Paulun bununla nə demək istədiyi aydındır. Bütpərəstlərin yeri səhrada — yabanı süpürgə kolunun arasında idi. İndi isə Allahın lütfü sayəsində zəngin və məhsuldar mədəni zeytun ağacına calaq olundular.

Yuxarıdakılara əsaslanaraq, Paul iki vacib sözü söyləməyi zəruri hesab edir.

1) Birincisi, bu xəbərdarlıq sözüdür. Bütpərəstlərdə asanlıqla başqalarına qarşı aşağılayıcı münasibət yarana bilərdi. Məgər yəhudilərin Allahın hüzuruna daxil olmaları üçün rədd cavabı verilmədimi? Yəhudilərə hər millətin nifrət etdiyi dünyada belə bir münasibət xüsusi əhəmiyyət daşımırdı. Lakin Paulun xəbərdarlığı lazım idi. Əslində o deyir ki, əvvəlcə yəhudilik mövcud olmasaydı, məsihçilik yarana bilməzdi. Məsihçi İmanlı Cəmiyyəti öz kökünə borclu olduğunu unudanda, həmin gün fəlakət olacaq. İmanlı Cəmiyyəti yalnız məsihçiliyi yəhudilərə gətirməklə yəhudiliyə olan borcunu ödəyə bilər. Beləcə Paul başqa millətlərə xəbərdarlıq edir ki, yəhudilərə xor baxmasınlar. Paul qəti şəkildə bəyan edir ki, əgər təbii budaqlar imansızlıq üzündən qoparılıbsa, bu, yeni calaq olunmuş budaqlarla daha asan baş verə bilər.

2) İkincisi, ümid sözüdür. Bütpərəstlər Rəbbin xeyirxahlığını, yəhudilər isə Onun ciddiliyini görmüşdülər. Əgər bütpərəstlər imanda qalmağa davam etsələr, Allahın lütfündə qalacaqlar. Əgər yəhudilər imansızlıqlarını kənara qoyub imana gəlsələr, onda onlar yenidən peyvənd olunacaqlar. Paul deyir ki, yabanı budağı bağdakı zeytun ağacına peyvənd etmək mümkündürsə, onda təməl zeytun budaqlarını ona peyvənd etmək nə qədər asan və təbii olar? Paul yəhudilərin yenidən Allahın hüzuruna gələcəkləri günü xəyal edir.

Bu hissədə bəzi məqamları başa düşmək çətindir. Paul indiki dünyaya bütünlüklə yad olan tərzdə düşünür. Lakin bir fikir tamamilə aydındır — yəhudilik və məsihçilik arasında, köhnə və yeni arasında birbaşa əlaqə var. Burada Əhdi-Ətiqi yalnız İsrail tarixinə aid olan və məsihçiliklə heç bir əlaqəsi olmayan bir kitab kimi rədd etmək istəyənlərə cavab var. Yalnız axmaq zirvəyə qalxdığı nərdivanı kənara ata bilər. Yalnız ağılsız budaq özünü gövdəsindən qoparar. Yəhudi inancı məsihçiliyin yarandığı kökdür. Kamilliyə yalnız o halda nail olunar ki, yabanı və mədəni zeytunlar vəhdət təşkil etsin, ana ağacda bir dənə də calaq olunmamış budaq qalmasın.

25-32

HƏR ŞEY LÜTFLƏ YERİNƏ YETİRİLSİN DEYƏ (Romalılara 11:25-32)

Paul arqumentinin sonuna yaxınlaşır. O, bir yəhudi olaraq onun üçün çaşqın və ağrılı bir vəziyyətlə üzləşmişdi. O, Allahın seçilmiş xalqının Onun Oğlunun dünyaya gəlişindən imtina etməsi faktını necəsə izah etməli idi. Paul heç vaxt bu faciəli fakta göz yummadı. Ancaq bu faciəvi vəziyyəti Allahın planları ilə əlaqələndirməyin yolunu tapdı. Yəhudilər, doğrudan da, Məsihi rədd etdilər. Lakin Paul hesab edirdi ki, başqa millətlər Allaha yaxınlaşa bilsin deyə, bu, baş verməli idi. Allahın məqsəd və planlarını açıqlamaq üçün Paul hətta iddia edirdi ki, bütpərəstlərin üzünə qapılar açılsın deyə, yəhudilərin qəlblərini sərtləşdirən Allahın Özüdür. Hətta belə olsa da, nə qədər paradoksal səslənirsə səslənsin, Paul israr edir ki, Allahın müjdəsini qəbul etməməyə görə yəhudilər şəxsən məsuliyyət daşıyır. O, eyni zamanda Allahın hökmranlığı və insanın məsuliyyəti ideyasını vurğulayırdı. Lakin Paul sonra ümid barədə danışır. Burada Paulun arqumenti bir qədər mürəkkəbdir. Biz asan başa düşək deyə, onu parçalayıb, müxtəlif məqamları vurğulamalı olacağıq.

1) Paul əmin idi ki, yəhudilərin ürəkləri tamamilə sərtləşməmişdir. Onların sərtləşməsi Allahın məqsədlərinə xidmət edir və sonda aradan qaldırılacaqdı.

2) Paul yəhudilərin Rəbbin məqsədləri ilə bağlı paradoksal vəziyyətini ortaya qoyur. Başqa millətlər də Allahın hüzuruna daxil olsun deyə, Müjdənin ümumbəşəri məqsədləri həyata keçsin deyə, yəhudilər Rəbbin düşmənlərinə çevrildi. Bununla əlaqədar olaraq, Paul yunan sözü olan ehtroyi-dən istifadə edir. Bu sözü tərcümə etmək o qədər də asan deyil. Çünki o, həm aktiv, həm də passiv məna daşıyır: onu həm «nifrət edən», həm də «nifrət olunan» kimi tərcümə etmək olar. Çox güman, bu hissədə həmin söz iki mənada oxunur. Yəhudilər Allahın qurbanını qəbul etməkdən imtina etdiklərinə görə Onunla düşmən oldular. Allah da onlardan narazı qaldı. Paulun dövründə yəhudilər məhz bu vəziyyətdə idilər. Bununla yanaşı, heç nə yəhudilərin Allahın seçilmiş xalqı olması faktını dəyişə bilməzdi. Onların Allahın planında xüsusi yeri var idi. Yəhudilərin nə etmələrindən asılı olmayaraq, Allah heç vaxt Öz ​​sözündən dönməzdi. Allah Özü ilə onların əcdadları arasında əhd bağladı və bu əhd yerinə yetəcəkdi. Paul bu həqiqəti yaxşı dərk edirdi. Buna görə Yeşaya peyğəmbərin kitabı 59:20-21-dən sitat gətirir ki, yəhudilərin rədd edilməsi əbədi deyil. Onlar da Allahın hüzuruna gəlməlidirlər.

3) Burada Paulun ağlına qəribə bir fikir gəlir. O deyir ki, Allah hamını itaətsizliyə əsir edib ki, onlara mərhəmət göstərsin. Lakin Paulun təsəvvür edə bilmədiyi bir şey var idi: istənilən millətdən olan hər bir insan xilasa layiq ola bilər. Yenə də, əgər yəhudilər Allahın iradəsinə tam itaət etsəydilər, onda hesab edə bilərdilər ki, onlar haqlı olaraq Rəbbin xilasına layiqdirlər. Beləliklə, Paul qeyd edir: Allah yəhudiləri itaətsizliyə sövq etdi ki, xilas onlara çatanda bunun heç bir halda onların əməllərinin nəticəsi deyil, Onun mərhəmətinə görə olduğu aydın olsun. Yəhudi də, bütpərəst də Allahın mərhəməti olmadan xilas ola bilməz.

Paulun arqumenti bir çox nöqteyi-nəzərdən qəribə görünə bilər. Onun gətirdiyi «dəlillər» isə inandırıcı olmaya bilər. Paulun bəzi fikirləri hətta insanın ağlını, ürəyini sarsıda bilər. Amma bu arqumentin burada tamamilə yersiz olduğunu iddia etmək olmaz, çünki onu mühüm bir fenomen — tarixi fəlsəfə dəstəkləyir. Paulun fikrincə, hər şeyə cavabdeh olan Allahdır. Məqsəd olmadan heç nə baş verə bilməz. Hətta ən dəhşətli və ürək ağrıdan hadisələr belə, yalnız Allahın niyyətini həyata keçirmək üçün Onun planı əsasında baş verir. Hadisələr heç vaxt Allahın nəzarətindən çıxa bilməz. Rəbbin niyyəti heç vaxt boşa çıxa bilməz.

Deyilənə görə, fırtınalı bir gecədə otağının pəncərəsində dayanıb küləyin şiddətli əsdiyini görən uşaq belə deyir: «Yəqin ki, Allah öz küləklərinə nəzarəti itirib». Paulun fikrincə, bu, heç vaxt baş verə bilməz. Heç nə Allahın nəzarətindən və idarəsindən çıxa bilməz: hər şey Onun məqsədlərinə xidmət edir.

Bunu tamamlamaq üçün Paul başqa bir heyrətləndirici fikir ifadə edə bilərdi. Paul təkid edə bilərdi ki, Allahın məqsədi məhv etmək deyil, xilas etməkdir. Paul daha da irəli getsəydi, deyərdi ki, Allahın bütün planları insanların iradəsinə zidd olsa da, onların xilasına yönəlib. Nəticədə Paul belə qənaətə gəlir ki, insanları təqib edən Allahın qəzəbi deyil, Onun məhəbbətidir.

İsrailin acınacaqlı vəziyyəti mahnının birinci yarısında təsirli şəkildə təsvir edilib:

Ömrüm puç oldu,

Məsih haqqında nə düşündüm, nə bildim,

Onun çarmıxda günahkarlar üçün

Əzab çəkdiyini bilmədim.

Allahın Kəlamı günahımı aşkar etdi.

Dəhşətli bir boşluqda məhv oldum.

Birdən Məsihi çarmıxda qarşımda gördüm.

Allahın sevgisi qurtuluş planını açdı.

Lütf tam şəkildə zühur etdi.

Günahkarlar üçün çarmıxda

Barışdırıcı verildi.

İsraillilər də oxşar vəziyyətdə idilər. Onlar, həqiqətən, Allaha qarşı mübarizə aparırdılar. Onlar indi də mübarizələrini davam etdirirlər. Amma Allahın məhəbbəti həmişə onlarladır. Romalılara 9-11-ci fəsilləri necə oxumağımızdan asılı olmayaraq, bu, heyranedici sevginin yarımçıq qalmış hekayəsidir.

33-36

MƏFTUN OLMUŞ ÜRƏYİN NİDASI (Romalılara 11:33-36)

Paul heç vaxt bu qədər xarakterik bir hissə yazmamışdı. Burada ilahiyyat poeziyaya çevrilir. Burada hər şeyin dərinliyinə varan ağlın axtarışı ürəkdən gələn pərəstişlə əvəzlənir. Sonda hər şey insanın indi dərk edə bilmədiyi, amma məğzi sevgi olan sirrə çevrilməlidir. Əgər insan hər şeyin Allahdan olduğunu, bütün yaradılışın Allah vasitəsilə yaradıldığını və Onda öz təcəssümünü tapacağını söyləyə bilirsə, başqa nə demək olar? Bu vəziyyətdə yenə müəyyən ziddiyyət var. Allah insana ağıl verib ki, insan biliklərinin hüdudlarına çatmaq üçün ondan istifadə etsin. Düzdür, insan ağlı bəzən bu həddə gəlib çatır. O zaman ona pərəstiş etmək qalır.

Hər şeyi dərk etməyi mənə nəsib Edəni

Daha yaxşı tərifləyərdim.

Paul bütün varlığı ilə onun ruhunu və ürəyini parçalayan problemlə mübarizə aparırdı. O, həndəsi məsələni həll etdiyi kimi, bunu həll etdiyini iddia etmir. Lakin deyir ki, əlindən gələni edəndən sonra, hər şeyin Rəbbin məhəbbət və qüdrətində olduğundan məmnun olacaq. Həyatda yalnız belə demək qalır: «Ya Rəbb, mən Sənin ağlını başa düşə bilmirəm, amma bütün qəlbimlə Sənin sevginə güvənəcəyəm! Qoy Sənin iradən olsun!»