Korinfin əzəməti
Xəritəyə bir dəfə nəzər salmaq kifayətdir ki, Korinfin vacib bir mövqedə yerləşdiyini görək. Yunanıstanın cənubu, demək olar ki, bir adadır. Qərbdə Korinf körfəzi quruya doğru uzanır, şərqdə isə Sardon körfəzi ilə həmsərhəddir. Beləliklə, iki körfəz arasında olan bu dar boğazda Korinf şəhəri yerləşir. Şəhərin belə bir yerdə yerləşməsi istər-istəməz Korinfi qədim dünyanın ən böyük ticarət mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. Afinadan və Yunanıstanın şimalından Spartaya və Peloponnes yarımadasına gedən bütün rabitə yolları Korinfdən keçirdi.
Korinfdən təkcə Yunanıstanın cənubu ilə şimalını əlaqələndirən yollar deyil, həm də Aralıq dənizinin qərbindən şərqinə gedən ticarət yollarının çoxu keçirdi. Yunanıstanın ən cənub nöqtəsi Maleya burnu (indiki Matapan burnu) kimi tanınırdı. Bu, təhlükəli burun idi və o günlərdə «Maleya burnunu dolaşmaq» ifadəsi daha sonra «Buynuz burnunu dolaşmaq» kimi səslənirdi. Yunanların bu barədə fikirlərini açıq-aydın göstərən iki məsəl var idi: «Qoy Maleya ətrafında üzən adam evini unutsun»; «Qoy Maleya ətrafında üzən adam əvvəlcə vəsiyyətini yazsın».
Nəticədə dənizçilər iki yoldan birini seçirdilər. Onlar Sardoniya körfəzinə doğru üzürdülər. Əgər gəmiləri kifayət qədər kiçik olurdusa, boğazdan keçir və Korinf körfəzinə enirdilər. Boğaz Diolkos adlanırdı — insanların sürükləndiyi yer mənasını verirdi. Əgər gəmi çox böyük olurdusa, yük boşaldılır və yükdaşıyanlar tərəfindən boğazın digər tərəfində dayanan başqa bir gəmiyə aparılırdı. Korinf kanalının boğazdan keçdiyi bu yeddi kilometr yol 325 km-lik yolu qısaldır və Maleya burnu ətrafındakı səyahəti təhlükəsiz edirdi.
İndi Korinfin necə böyük ticarət mərkəzi olduğu aydın başa düşülür. Yunanıstanın cənubu ilə şimalı arasında rabitə oradan keçirdi. Şərqi və qərbi Aralıq dənizi arasındakı əlaqə, daha çox burun vasitəsilə həyata keçirilirdi. Korinfin ətrafında daha üç şəhər yerləşirdi: qərb sahilində Leheule, şərq sahilində Kenxreya və Korinfdən qısa bir məsafədə Skoenus. Farrar yazır:
«Sivil dünyanın bütün xalqlarının alış-veriş etdiyi bazarlarda tezliklə dəbdəbəli mallar peyda oldu — ərəb balzamı, Finikiya xurması, Liviyadan gətirilmiş fil sümüyü, Babil xalçaları, Kilikiyadan gətirilmiş keçi yunu, Lakoniyadan gətirilmiş yun, Frigiyadan gətirilən qullar».
Korinf, Farrarın dediyi kimi, qədim dünyanın qürrələndiyi yarmarka idi. İnsanlar onu Yunan körpüsü adlandırırdılar, eləcə də Yunanıstanın Eyş-işrət yeri adlandırırdılar. Bir dəfə kimsə demişdi ki, əgər bir insan Londondakı Pikadilli1-də kifayət qədər uzun müddət dayansa, ölkədəki hər sakini görə bilər. Korinf Aralıq dənizinin Pikadillisi idi. Bundan əlavə, orada Olimpiya Oyunlarından sonra populyarlığına görə ikinci olan İstmiya Oyunları da keçirilirdi. Korinf qədim dünyanın zəngin, əhalisi çox olan şəhəri, eyni zamanda ən böyük ticarət mərkəzlərindən biri idi.
Korinfin əxlaqsızlığı
Korinf öz zəngin ticarəti ilə məşhurlaşsa da, həm də əxlaqsız həyatın təcəssümü idi. «Korinfləmək» sözünün özü, yəni korinfli kimi yaşamaq sözü yunan dilində sərxoş və pozğun həyat sürmək mənasını verirdi. Bu söz ingilis dilinə də daxil oldu və regentlik2 dövründə korinflilər pozğun və vecsiz həyat tərzi sürən gənclərə verilən ad idi. Yunan yazıçısı Elian deyir ki, əgər nə vaxtsa bir korinfli yunan dramında səhnəyə çıxırdısa, o, mütləq sərxoş olurdu. Korinf adının özü eyş-işrətə sinonim idi. Korinf şəhəri bütün sivil dünyada şər mənbəyi kimi tanınırdı. Maleya burnunun üzərindən Akropol təpəsi yüksəlirdi və onun üzərində Afrodita ilahəsinin böyük məbədi dayanırdı. Məbəddə Afrodita ilahəsinin min qadın kahini yaşayırdı. Məhəbbət kahini, müqəddəs zina kahinləri axşamlar Akropoldan enərək Korinf küçələrində hər kəsə pul müqabilində özlərini təklif edirdilər. O vaxtlar yunanlar arasında belə bir deyim meydana gəlmişdi: «Korinfə getmək hər kişinin işi deyil». Bu ağır günahlardan başqa, Korinfdə daha incə günahlar «çiçək açmışdı». Onları o zaman dünyanın dörd bir tərəfindən tacirlər və dənizçilər özləri ilə gətirmışdilər. Buna görə də Korinf təkcə zənginlik və dəbdəbənin, sərxoşluq və eyş-işrətin deyil, həm də iyrənclik və pozğunluğun sinonimi idi.
Korinfin tarixi
Korinfin tarixi iki dövrə bölünür. Korinf qədim şəhərdir. Qədim yunan tarixçisi Fukidid qeyd edir ki, ilk yunan döyüş gəmiləri Korinfdə tikilmişdir. Əfsanəyə görə, arqonavların Arqo gəmisi Korinfdə tikilib. Lakin eramızdan əvvəl 235-ci ildə Korinf faciə ilə üzləşdi. Roma dünyanı fəth etməklə məşğul idi. Romalılar Yunanıstanı işğal etməyə çalışanda, Korinf müqavimət göstərirdi. Lakin yunanlar nizam-intizamlı və yaxşı təşkilatlanmış Roma ordusuna tab gətirə bilmədilər. Elə həmin il general Lusti Mummius Korinf şəhərini tutdu və onu xarabalığa çevirdi.
Lakin belə bir coğrafi mövqeyə malik şəhər həmişəlik boş qala bilməzdi. Korinfin dağıdılmasından təxminən yüz il sonra, eramızdan əvvəl 35-ci ildə Yuli Sezar onu bərpa etdi və Korinf Roma koloniyasına çevrildi. Bundan başqa, Korinf bütün Yunanıstanı əhatə edən Roma əyalətinin — Axayanın paytaxtı oldu.
Həvari Paulun dövründə Korinf əhalisi çox qarışıq idi.
1) Orada Yuli Sezar tərəfindən məskunlaşdırılan Roma ordusunun veteranları yaşayırdı. Hərbi xidmət müddəti bitdikdən sonra əsgər Roma vətəndaşlığını alır, bundan sonra yeni bir şəhərə göndərilir və orada məskunlaşması üçün ona torpaq sahəsi verilirdi. Belə Roma koloniyaları dünyanın hər yerində mövcud idi. Bu koloniyaların əsasını sədaqətli xidmətlərinə görə Roma vətəndaşlığını alan nizami Roma ordusunun veteranları təşkil edirdi.
2) Korinf yenidən bərpa olunan kimi tacirlər şəhərə qayıtdılar. Çünki şəhərin coğrafi mövqeyi ona əhəmiyyətli üstünlüklər qazandırırdı.
3) Korinf əhalisi arasında çoxlu yəhudilər var idi. Yeni tikilmiş şəhər əla ticarət perspektivləri vəd edirdi və onlar bundan yararlanmağa çalışırdılar.
4) Orada finikiyalılar, friqiyalılar və şərq xalqları öz qəribə adət-ənənələri ilə kiçik qruplar halında yaşayırdılar. Farrar bu barədə belə deyirdi:
«Bu, finikiyalıların pozucu qarışığı olan Yunan macəraçılarından və Roma şəhər əhalisindən ibarət müxtəlif cinsli bir əhalidir. Orada bir çox yəhudi, istefada olan əsgərlər, filosoflar, tacirlər, dənizçilər, azad edilmiş qullar, sənətkarlar, dəllallar yaşayırdılar».
O, Korinfi aristokratiya, adət-ənənələr və nüfuzlu vətəndaşları olmayan bir koloniya kimi xarakterizə edir. Beləliklə, Korinfin keçmişinin və adının zənginlik, dəbdəbə, sərxoşluq və pozğunluğun sinonimi olduğunu bilərək, gəlin 1Korinflilərə 6:9-10-a nəzər salaq: «Məgər bilmirsiniz ki, haqsızlıq edənlər Allahın Padşahlığını irs olaraq almayacaq? Aldanmayın, çünki əxlaqsızlar, bütpərəstlər, zinakarlar, fahişə kişilər, kişibaz kişilər, oğrular, tamahkarlar, əyyaşlar, böhtançılar, soyğunçular Allahın Padşahlığını irs olaraq almayacaq».
Bu günah ocağında — bütün Yunanıstanın yararsız şəhəri kimi görünən Korinfdə Paul ən böyük işlərindən birini etdi və burada məsihçiliyin ən böyük qələbələrindən biri qazanıldı.
Paul Korinfdə
Efesi nəzərə almasaq, Paul Korinfdə başqa şəhərlərə nisbətən daha çox qaldı. O, həyatını riskə ataraq Makedoniyanı tərk edib Afinaya köçdü. Burada o, çox şey əldə edə bilmədi, buna görə də Korinfə gedib orada on səkkiz ay qaldı. Bu on səkkiz ayla bağlı bütün hadisələrin on yeddi ayədə (Həvarilərin işləri 18:1-17) ümumiləşdirildiyini öyrəndikdə, onun işi haqqında nə qədər az məlumatlı olduğumuz bizə aydın olur.
Korinfə çatan kimi Paul Akila və Priskilanın evində məskunlaşdı. O, sinaqoqda böyük müvəffəqiyyətlə təbliğ edirdi. Timotey və Silanın Makedoniyadan gəlişindən sonra Paul səylərini ikiqat artırdı. Lakin yəhudilər o qədər düşmən kəsilmişdi ki, o, sinaqoqu tərk etməli oldu. O, sinaqoqun qonşuluğunda yaşayan Titi Yustun evinə köçdü. Paulun sayəsində Məsihə iman edənlərdən ən məşhuru sinaqoqun rəisi Krisp idi. Paul xalq arasında təbliğ edəndə də böyük uğur qazanmışdı.
52-ci ildə Korinfə yeni qubernator romalı Qalliyo gəldi. O, cazibədarlığı və zadəganlığı ilə məşhur idi. Yəhudilər onun məlumatsızlığından və xeyirxahlığından istifadə edib, Paulu onun yanına gətirdilər. Onlar Paulu «...Allaha qeyri-qanuni şəkildə ibadət etmək üçün insanları tovlayır» deyə ittiham edirdilər. Lakin Qalliyo Roma ədalətinə əsaslanaraq, onların ittihamını araşdırmaqdan imtina etdi və heç bir tədbir görmədi. Buna görə də Paul burada işini başa çatdırıb Suriyaya getdi.
Korinfə məktub
55-ci ildə Efesdə olarkən Paul öyrəndi ki, Korinfdə heç də hər şey yaxşı deyil. Buna görə də oradakı imanlı cəmiyyətinə məktub yazdı. Çox güman, Paulun əlimizdə olan Korinflilərə məktubu natamamdır və onun tərtibatı pozulub. Yadda saxlamaq lazımdır ki, Paulun məktubları ilk dəfə 90-cı ildə bir yerə toplanıb. Görünür, onlar müxtəlif imanlı cəmiyyətlərində yalnız papirus parçalarında mövcud idi, buna görə də onları toplamaq çətin idi. Korinflilərə məktublar toplananda, yəqin ki, hamısı tapılmadığı üçün tam tərtib olunmayıb və orijinal ardıcıllıqla düzülməyib. Gəlin bütün bunların necə baş verdiyini təsəvvür etməyə çalışaq.
1) Korinflilərə birinci məktubdan əvvəl yazılmış başqa bir məktub var idi. 1Korinflilərə 5:9-da Paul yazır: «Mən əvvəlki məktubumda sizə əxlaqsızlıq edənlərlə ünsiyyətdə olmamağı yazmışdım». Bununla Paul əvvəllər yazdığı məktuba istinad edir. Bəzi alimlər hesab edirlər ki, həmin məktub itib. Digərləri isə düşünür ki, həmin məktub 2Korinflilərə 6:14 — 7:1-də əks olunub. Doğrundan da, bu hissə yuxarıdakı mövzuya uyğundur. Amma Korinflilərə İkinci Məktubun kontekstinə uyğun gəlmir. Əgər biz 2Korinflilərə 6:13-dən 2Korinflilərə 7:2-yə birbaşa keçsək, məna və əlaqənin mükəmməl şəkildə qorunduğunu görəcəyik. Alimlər bu hissəni «Əvvəlki məktub» adlandırırlar. O vaxtlar məktub fəsillərə və ayələrə bölünmürdü. XIII əsrədək fəsillərə bölünmə, XVI əsrədək isə ayələrə bölünmə olmamışdır. Ona görə də toplanmış məktubların tərtibatı böyük çətinliklər yaradırdı.
2) Paul müxtəlif mənbələrdən eşitmişdi ki, Korinfdə vəziyyət yaxşı deyil.
a) Belə məlumatlar Paula Xloinin evindəkilərdən gəlib çatmışdı (1Korinflilərə 1:11). Onlar xəbər vermişdilər ki, imanlı cəmiyyəti mübahisə səbəbindən parçalanır.
b) Korinf haqqında xəbəri Stefan, Fortunat və Axaik Efesə gələndə Paula çatdırmışdılar (1Korinflilərə 16:17). Onlar şahid olduqları vəziyyət barədə danışmışdılar.
c) Korinf cəmiyyətində baş verən hadisələr barədə Korinf icmasının özü Paula yazaraq, ondan müxtəlif məsələlərə dair göstərişlər verməsini xahiş etmişdi. 1Korinflilərə 7:1 «…yazdığınıza gəlincə...» sözləri ilə başlayır. Bütün bu xəbərlərə cavab olaraq Paul Korinflilərə Birinci Məktubu yazır və onu Timotey ilə birlikdə Korinf cəmiyyətinə göndərir (1Korinflilərə 4:17).
3) Bu məktub imanlı cəmiyyətinin üzvləri arasında münasibətlərin daha da pisləşməsinə səbəb oldu. Bu barədə yazılı məlumatımız olmasa da, belə qənaətə gəlmək olar ki, Paul Korinfə baş çəkib. 2Korinflilərə 12:14-də oxuyuruq: «Budur, üçüncü dəfə yanınıza gəlməyə hazıram». 2Korinflilərə 13:1-2-də o bir daha yazır ki, üçüncü dəfə onların yanına gələcək. Əgər üçüncü səfər olubsa, onda ikincisi də olmalı idi. Biz Paulun Korinfə yalnız bir dəfə getdiyini bilirik, bu da Həvarilərin işləri 18:1-17-də göstərilir. Paulun Korinfə ikinci gəlişi haqqında bizdə heç bir məlumat yoxdur. Korinf Efesdən gəmi ilə cəmi iki-üç günlük məsafədə yerləşirdi.
4) Bu səfər yaxşı heç nəyə səbəb olmadı. Vəziyyət getdikcə qəlizləşdi, Paul sonda sərt bir məktub yazmalı oldu. Biz bu barədə Korinflilərə İkinci məktubdakı bəzi hissələrdən öyrənirik. 2Korinflilərə 2:4-də Paul yazır: «...sizə böyük əziyyət, ürək ağrısı və göz yaşları içində yazdım» 2Korinflilərə 7:8-də belə yazır: «Məktubumla sizi kədərləndirdimsə də, buna görə peşman deyiləm. Əslində məktubumla sizi bir anlıq da olsa kədərləndirdiyim üçün peşman olmuşdum». Bu məktub o qədər böyük ürək ağrısı ilə elə sərt yazılmışdı ki, Paul onu göndərdiyinə görə kədərlənirdi.
İlahiyyatçılar bu məktubu Sərt məktub adlandırırlar. Bizdə həmin məktub varmı? Görünür, bu, Paulun korinflilərə yazdığı birinci məktub deyildi. Çünki həmin məktub nə ürəkağrıdan, nə də kədərləndirici idi. Həm də aydın məsələdir ki, bu məktubu yazarkən Korinf imanlı cəmiyyətində vəziyyət o qədər də ümidsiz deyildi. Əgər biz Korinflilərə İkinci Məktubu yenidən oxusaq, qəribə bir vəziyyətlə qarşılaşacağıq. 1-9-cu fəsillərdən tam uzlaşma görünür. Lakin 10-cu fəsildən kəskin dəyişiklik baş verir. 10-13-cü fəsillərdə Paulun heç vaxt rast gəlmədiyimiz ürək ağrısı ilə qarşılaşırıq. Bu fəsillər onun çox incidiyini, heç vaxt olmadığı qədər təhqir olunduğunu açıq şəkildə göstərir. Hücumlar və təhqirlər onun zahiri görünüşünə, danışığına, həvariliyinə və şərəfinə yönəlir. Əksər alimlər hesab edirlər ki, Paulun Sərt Məktubu 10-13-cü fəsillərdə əksini tapır. Sadəcə Paulun məktubları tərtib olunanda həmin hissə düzgün yerləşdirilməyib. Əgər biz Paulun Korinfdəki imanlı cəmiyyətə yazdığı məktubu dəqiqliklə başa düşmək istəyiriksə, əvvəlcə ikinci məktubun 10-13-cü fəsillərini, sonra isə 1-9-cu fəsillərini oxumalıyıq. Bildiyimiz kimi, Paul Korinfə Sərt Məktubu Titlə birlikdə göndərmişdi (2Korinflilərə 2:13; 7:13).
5) Bu məktubla əlaqəli hər şey Paulu narahat edirdi. O, Titin cavab gətirməsini gözləməyə səbir edə bilmədi, ona görə də özü onunla görüşə getdi (2Korinflilərə 2:13; 7:5.13). O, Tit ilə Makedoniyada görüşdü və hər şeyin yaxşı getdiyini öyrəndi. Ola bilsin, Paul Filipidə Korinflilərə İkinci Məktubunu — barışıq məktubunu yazdı (1-9-cu fəsillər).
Stalker deyirdi ki, Paulun məktubları erkən məsihçi icmalarının qaranlıq pərdəsini götürərək, onların daxilində baş verənləri bizə izah edir. Stalkerin dedikləri ən yaxşı şəkildə Korinflilərə məktubda əksini tapır. Buradan biz «bütün cəmiyyətlər üçün hər gün çəkdiyim qayğının yükü» sözlərinin Paul üçün nə demək olduğunu görürük. Biz burada həm yaralı ürək, həm də sevinc görürük. Biz Paulun öz sürüsünün çobanı kimi onların qayğılarına və kədərlərinə ürəkdən yandığını görürük.
Korinflə yazışma
Məktubların ətraflı təhlilinə keçməzdən əvvəl, gəlin Korinf icması ilə yazışmaların xronologiyasını tərtib edək.
1) 2Korinflilərə 6:4-7:1 öncə göndərilən məktub ola bilər.
2) Xloi, Stefan, Fortunat və Axaik ailəsinin gəlişi və Paula Korinf cəmiyyətindən xəbəri gətirməsi.
3) Bütün bunlara cavab olaraq Korinflilərə Birinci Məktub yazılır və Timotey ilə birlikdə Korinfə göndərilir.
4) Vəziyyət daha da pisləşir və Paul şəxsən Korinfə getməli olur. Bu səfər uğursuzluqla nəticələnir və Paulu dərindən sarsıdır.
5) Bunun nəticəsi olaraq, Paul Sərt məktub yazır (çox güman, həmin məktub 2Korinflilərə 10-13-cü fəsilləri təşkil edir) və Titlə birlikdə göndərir.
6) Cavab gözləməyə səbri çatmayan Paul Titlə görüşmək üçün yola düşür. O, Makedoniyada onunla görüşür və hər şeyin yoluna düşdüyünü öyrənir. Çox güman, o, Filipidə Korinflilərə İkinci məktubunun 1-9-cu fəsillərini — barışıq məktubunu yazır.
Korinflilərə birinci məktubun ilk dörd fəsli Allahın Korinfdəki imanlı cəmiyyətinin fikir ayrılığından bəhs edir. Cəmiyyət Məsihdə birləşmək əvəzinə, özlərini müxtəlif məsihçi rəhbərləri və müəllimləri ilə eyniləşdirən təriqətlərə və partiyalara bölünmüşdü. Bu parçalanmaya səbəb olan Paulun təlimi idi, çünki korinflilər insan müdrikliyi və biliyi haqqında çox, Allahın mərhəməti haqqında isə həddindən az düşünürdülər. Özlərini müdrik bilsələr də, onlar hələ də yetkin deyildilər. Onlar özlərini müdrik hesab edirdilər, əslində isə uşaq ağlında idilər.