7-ci fəsil

1-2

TAMAMİLƏ TƏRKİ-DÜNYA OLMAQ (1Korinflilərə 7:1-2)

Biz artıq gördük ki, Yunan düşüncə tərzində bədənə və onun funksiyalarına nifrət etmək üstünlük təşkil edirdi. Bu tendensiya belə bir nəticəyə gətirib çıxarmışdı: «İnsan bədəninin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Ona görə də qoy nə istəyirsə, onu da etsin». Ancaq bu tendensiya tamamilə əks mənaya səbəb olurdu: «Bədən pislikdir, ona görə də onu özümüzə tabe etdirməliyik və ya tamamilə məhv etməliyik. Bu da mümkün deyilsə, onun təbiətinə xas olan instinktlərdən və istəklərdən imtina etməliyik». Burada Paul ikinci münasibəti nəzərdən keçirir. Bəzi korinflilər güman edirdilər ki, sözün həqiqi mənasında, məsihçi olmaq istəyən şəxs cismani istəklərdən və evliliyin bütün instinktlərindən əl çəkməlidir.

Paulun cavabı çox praktikdir. Mahiyyət etibarı ilə o deyir: «Harada yaşadığınızı unutmayın. Yaddan çıxarmayın ki, siz Korinfdə yaşayırsınız. Orada elə bir küçə yoxdur ki, günaha rast gəlinməsin. Fiziki təbiətinizi və sağlam instinktlərə malik olduğunuzu da unutmayın. Günaha batmaqdansa, evlənmək yaxşıdır».

Bu fikirlər elə səslənir ki, sanki Paul evliliyə xor baxır. Sanki o, məsihçilərə pis aqibətdən qaçmaq üçün evlənməyi tövsiyə edir. Əslində, o, evlilik barədə ümumi bir qaydanı izah edir: insan gücü çatmayan həyat tərzi sürməyə çalışmamalıdır. O, vəsvəsələrə düçar olacağı yolda addımlamamalıdır. Paul yaxşı bilirdi ki, bütün insanlar eyni deyil: «Özünüzü yoxlayın və məsihçi həyatını ən yaxşı şəkildə yaşaya biləcəyiniz həyat tərzini seçin; sizin üçün mümkün olmayan və qeyri-təbii həyat standartlarını özünüzə tətbiq etməyə çalışmayın».

3-7

NİKAH — İTTİFAQDIR (1Korinflilərə 7:3-7)

Korinfdəki imanlı cəmiyyətində hakim olan «həqiqi məsihçi olmaq istəyən evli insanlar cinsi münasibətdən çəkinməlidir» fikrinə Paulun cavabı belədir. Bu, insan bədəninin, onun təbii istəklərinin, mahiyyət etibarilə, şər olması haqqında yuxarıda qeyd etdiyimiz fikrin növbəti ifadəsidir. Paul burada çox vacib olan bir prinsipi ortaya qoyur. Nikah — iki nəfərin ittifaqıdır. Ər arvadından müstəqil hərəkət edə bilməz, necə ki, arvad ərindən müstəqil hərəkət edə bilmir. Onlar qarşılıqlı razılıq əsasında hərəkət etməlidirlər. Ər arvadına öz istəklərini təmin etmək vasitəsi kimi baxmamalıdır. Nikah münasibətləri həm fiziki, həm də ruhani cəhətdən fiziki tələbatları və istəkləri ən yüksək səviyyədə təmin etməlidir. Xüsusi oruc və dua zamanı cinsi münasibətdən çəkinmək münasibdir. Lakin bu, qarşılıqlı razılıq əsasında və yalnız müəyyən müddət üçün edilməlidir. Əks halda, bu, vəsvəsələrə səbəb ola bilər.

Yenə də elə təəssürat yaranır ki, Paul evliliyin əhəmiyyətini aşağı salır. O, bəyan edir ki, onun dedikləri ideal bir göstəriş deyil, insan zəifliyinin qarşılığında ağlabatan güzəştdir. İdeal halda, o, hamının özü kimi olmasını istərdi. Paul bununla nə demək istəyirdi? Biz yalnız təxmin edə bilərik. Güman edə bilərik ki, Paul bir vaxtlar evli olub.

1) Bizim fərziyyəmiz ümumi mülahizələrə əsaslanır. Paul bir vaxtlar ravvin idi. O, yəhudi qanunlarının və ənənələrinin qoyduğu bütün tələbləri və öhdəlikləri yerinə yetirdiyini iddia edirdi. Ortodoksal yəhudi inancına görə evlənmək məcburi idi. Evlənməyən və övladı olmayan bir adam haqqında deyirdilər ki, o, «nəslini məhv edib» — «dünyada Allahın surətini kiçildib». Cənnət yeddi günahdan birini edən günahkarların üzünə bağlı sayılırdı. Günahların siyahısı belə başlayırdı: «Arvadı olmayan və ya övladı olmayan yəhudi». Allah demişdi: «Törəyib çoxalın». Buna görə də evlənməmək və uşaq sahibi olmamaq Allahın əmrlərindən birini pozmaq demək idi. On səkkiz yaş evlilik üçün uyğun yaş hesab olunurdu və buna görə də Paul kimi dindar və ortodoks bir yəhudinin bir vaxtlar evli olması ehtimalı yüksəkdir.

2) Paulun vaxtilə evli olduğunu güman etmək üçün başqa səbəblər də var. O, Ali Şuranın üzvü olmalı idi, çünki məsihçilərin əleyhinə səs verdiyini deyirdi (Həvarilərin işləri 26:10). Belə bir qayda var idi ki, Ali Şuranın üzvü olan kişilər evli olmalıdırlar, çünki evli kişilər daha mərhəmətli hesab olunurdular. Ola bilsin, Paulun arvadı ölmüşdür. Lakin daha çox ehtimal edilir ki, o, məsihçi olduqdan sonra arvadı onu tərk etmişdi. Belə ki, o, həqiqətən, Məsih üçün hər şeyini qurban vermişdi. Necə olursa olsun, Paulun nikahda olması qeyd edilmir və o, yenidən evlənməmişdir. Evli adam heç vaxt Paulun yaşadığı zəvvar həyatını yaşaya bilməzdi.

Paul başqalarının ona bənzəməyini istəyirdi, çünki o, Məsihin İkinci Gəlişinin tez olacağını gözləyirdi. Onun fikrincə, vaxt o qədər məhdududur ki, dünyəvi və fiziki hər şeyi həyatdan çıxarmaq lazım idi. Paul nikaha heç də xor baxmırdı. O, insanların diqqətlərini və düşüncələrini Məsihin gəlişinə yönəltmələrinə təkid edirdi.

8-16

QIRILMAMALI OLAN BAĞ (1Korinflilərə 7:8-16)

Burada Paul üç müxtəlif qrup insana müraciət edir:

1) Subay və dullara. Paul hesab edirdi ki, dünyanın sonu yaxınlaşdığına görə insanların nikah bağlamaması daha yaxşıdır. Lakin o, bir daha xəbərdarlıq edir ki, təhlükəli sınaqlara məruz qalmasınlar. Əgər təbiətcə həssasdırlarsa, evlənsələr, daha yaxşıdır. O, yaxşı başa düşürdü ki, heç kim hamı üçün eyni həyat qaydalarını qoya bilməz. Çox şey insanın özündən asılıdır.

2) Evlilərə. Paul boşanmanı qadağan edir və bildirir ki, İsa da bunu qadağan edib (Mark 10:9; Luka 16:18). Əgər kimsə boşanırsa, ona yenidən evlənmək qadağandır. Bu, sərt görünə bilər. Amma Korinfdə əxlaqsızlıq tüğyan etdiyi üçün və bu azğınlıq imanlı cəmiyyətinə nüfuz etməsin deyə bu qədər yüksək standartlar qoymaq müdrik addım idi.

3) Məsihçilərin bütpərəstlərlə evliliyi. Bu məsələdə Paul Məsihin xüsusi əmrinə arxalanmır, buna görə də özü qərar verməli olur. Ehtimallara görə, bu məsələ Korinf imanlı cəmiyyətində müzakirə olunurdu. Belə ki, məsihçinin bütpərəstlə yaşaya bilməyəcəyini düşünən insanlar var idi. Onlar hesab edirdilər ki, əgər ər-arvaddan biri vəftiz olunaraq Məsihi qəbul edibsə, digəri bütpərəst qalıbsa, onlar dərhal boşanmalıdır.

Həqiqətən də, bütpərəstlərin məsihçiliklə bağlı ən çox şikayət etdiyi məqamlardan biri məhz məsihçiliyin ailələri dağıtması və cəmiyyətə dağıdıcı təsir göstərməsi idi. «Ailə münasibətlərinin pozulması» məsihçilərə qarşı irəli sürülən ilk ittihamlardan biridir (1Peter 4:15).

Bəzən məsihçilər, doğrudan da, çox yüksək standartlar qoyurdular.

• Valideynlərin kimdir? — bir dəfə hakim Antakyalı Lukianosdan soruşdu.

• Mən məsihçiyəm, — deyə Lukianos cavab verdi, — məsihçilərin yeganə qohumları möminlərdir.

Qarışıq evliliklər, şübhəsiz ki, müxtəlif çətinliklərə səbəb olurdu. Tertullian onlar haqqında kitab yazıb. Orada bütpərəst ərin arvadına qəzəbləndiyi təsvir edilir:

«...qardaşlarını ziyarət etmək üçün qadın küçəbəküçə, şəhərbəşəhər gəzir, başqa kişilərin, xüsusən də yoxsulların evlərinə baş çəkirdi. Əri arvadının gecə məclislərində və Pasxa bayramında iştirak etməsinə icazə vermək istəmir... arvadının Məsihə görə həbs olunan qardaşına baş çəkib, onun zəncirlərini öpmək və qardaşlardan birini müqəddəs öpüş ilə salamlamasına dözməz».

(Erkən məsihçilik dövründə imanlılar bir-birilərini müqəddəs öpüşlə salamlayırdılar.) Doğrudan da, bütpərəst əri başa düşmək çətin deyil.

Paul bu problemi ruhani müdrikliklə həll edir. O, bu çətinlikləri bilirdi və vəziyyəti daha da qəlizləşdirmək istəmirdi. Buna görə də Paul bəyan edir ki, əgər ər-arvad birlikdə ailə həyatı yaşaya bilirlərsə, onda onların istəkləri hər vasitə ilə təşviq edilməlidir. Yox, əgər ayrılmaq qərarına gəlsələr və birlikdə yaşamağı dözülməz hesab edərlərsə, boşansınlar, çünki məsihçi heç vaxt qul olmamalıdır.

Paul bu gün də aktual olan iki məqamı qeyd edir.

1) O deyir ki, imansız həyat yoldaşı imanlı həyat yoldaşı vasitəsilə təqdis olunur. Axı onların hər ikisi bir bədən olub. Belə olan halda, möcüzə odur ki, bütpərəstliyin pisliyi deyil, məsihçiliyin mərhəməti qalib gəlir. Məsihçilik onunla təmasda olan hər şeyi nəcibləşdirir. Əgər valideynlərdən biri belə məsihçidirsə, o ailədə doğulan uşaq Məsihin ailəsində doğulur. Bütpərəst və məsihçinin evliliyində önəmli olan möminin günahın hökmranlığı mühitinə daxil olması deyil, kafir bütpərəstin mərhəmət ab-havası ilə təmasda olmasıdır.

2) Paul daha bir gözəl fikir irəli sürür: belə ittifaq imansız həyat yoldaşının xilası üçün bir yol ola biləcək. Paula görə, Müjdəni təbliğ etmək ailədən başlayır. İmansız bütpərəstlərə çəkinməsi lazım olan murdar bir şey kimi deyil, Məsihə gətiriləcək bir oğul və ya qız kimi baxmaq lazımdır. Paul bu müqəddəs həqiqəti bilirdi: insana göstərilən məhəbbət çox vaxt Allaha gedən məhəbbət yoluna aparır.

17-24

BİZİ ÇAĞIRDIĞI YERDƏ ALLAHA XİDMƏT ETMƏK (1Korinflilərə 7:17-24)

Paul məsihçiliyin ilk qaydalarından birini açıqlayır: «Olduğun yerdə məsihçi ol». Məsihə iman edən adam işini atır, sosial mühitini tərk edir, yeni həyata başlamaq istəyirdi. Görünür, belə hallar Paulun dövründə tez-tez olurdu. Lakin Paul təkid edir: məsələ insana yeni həyat vermək deyil, onun əvvəlki həyatını dəyişdirmək, onu fərqli etməkdir. Qoy yəhudi yəhudi kimi, qeyri-yəhudi isə qeyri-yəhudi kimi qalsın. İrq və onun əlamətlərinin heç bir mənası yoxdur. Önəmli olan insanın həyat tərzidir. Bir zamanlar kiniklər iddia edirdilər ki, insan sosial statusuna görə qul olsa da, təbiətcə qul ola bilməz. Yalançı isə heç vaxt həqiqi azad insan ola bilməz, həmişə qul olaraq qalır. Paul onlara xatırladır ki, istər qul, istərsə də azad adamlar olsunlar, onlar Məsihin qullarıdırlar, çünki Məsih onları baha qiymətə alıb.

Paulun təsəvvüründə bir mənzərə canlanır. Antik dövrdə qul böyük səy bahasına özünü köləlikdən satın ala və azad ola bilərdi. O, boş vaxt tapan kimi istənilən işi görür və bir neçə misgər qazanırdı. Ağası onun bu cüzi qazancından da öz payını tələb etmək hüququna malik idi. Amma qul qazandığı hər qəpiyi hansısa tanrının məbədində saxlayırdı. Beləliklə, uzun illərdən sonra məbəddə lazım olan pulu nağd şəkildə toplayıb, sahibini ora gətirirdi. Bütpərəst kahin həmin pulu ağasına verir, bundan sonra qul simvolik olaraq tanrının mülkünə çevrilir və azad olurdu. Paulun nəzərdə tutduğu da elə bu idi. Məsihçi Məsih tərəfindən satın alınmışdır. Buna görə də onun hansı mövqedə olduğunun fərqi yoxdur, o, bütün insanlardan azaddır, çünki Məsihə aiddir.

Paul qeyd edir ki, məsihçilik insanı real həyatdan uzaqlaşdırmır və onu hazırkı vəziyyətindən narazı olmağa çağırmır. Məsih insana harada olursa olsun, özünü Məsihin xidmətçisi kimi aparmağı öyrədir. İmanlı hətta insan gözündə ən əhəmiyyətsiz işi belə, insanlar üçün deyil, Məsih üçün edir.

25

ÇƏTİN MƏSƏLƏ İLƏ BAĞLI MÜDRİK MƏSLƏHƏT (1Korinflilərə 7:25,36-38)

25-38-ci ayələr bir abzas təşkil etsə də, ayrılıqda nəzərdən keçirilməsi daha asan olan iki hissəyə bölünür.

25-ci və 36-38-ci ayələr qızların bakirəliyi məsələsinə toxunur və aradakı 26-35-ci ayələr bütün fəsildə verilən məsləhətləri əsaslandırır. Lakin bakirəliklə bağlı məsələ həmişə problem yaratmışdır. Bu hissənin üç müxtəlif şərhi verilmişdir:

1) Bu hissəyə subay qızlarının evlənməsi məsələsində atalara verilən nəsihət kimi baxılır. Paulun orijinalda qız övladını nəzərdə tutduğu halda bakirə sözünü nə üçün işlətdiyini başa düşmək çətindir. Əgər qızı nəzərdə tutursa, nə üçün ataya «bakirəlik» barədə danışmağı təklif edir?

2) Belə hesab olunurdu ki, bu, çox qəliz məsələ idi və illər sonra bir çox Kilsə Şurasının həll etməyə çalışdığı, amma öhdəsindən gələ bilmədiyi ciddi problemə çevrilmişdi. Təbii ki, sonradan qadınla kişinin bir evdə yaşaması, hətta bir çarpayıda birgə yatması normaya çevrildi, baxmayaraq ki, aralarında cinsi münasibət olmurdu. Məsələ onda idi ki, əgər kişilər və qadınlar özlərinə hakim ola bilib, ruhən yaxın olmağı bacarır, ruhani həyatı bir-biriləri ilə bölüşür, cismani olan hər şeyi bu münasibətdən tamamilə kənarlaşdırırdılarsa, bu, çox təqdirəlayiq hal hesab edilirdi. Biz bunun arxasında dayanan ideyanı, yəni insan münasibətlərini bütün ehtiraslardan təmizləmək ideyasını başa düşə bilərik. Eyni zamanda belə bir təcrübənin nə qədər təhlükəli olduğunu və hansı nəticələrə gətirib çıxardığını da gözəl anlayırıq. Kişi ilə belə münasibət saxlayan qadına bakirə deyilirdi. Ola bilsin, bu adət Korinfdəki imanlı cəmiyyətində də mövcud idi. Əgər bu, həqiqətən də, belə idisə (biz belə olduğunu güman edirik), o zaman Paul deyir: «Əgər siz bu çətin vəziyyətin öhdəsindən gələ bilirsinizsə, onu davam etdirmək üçün kifayət qədər intizamlı və özünüzə hakimsinizsə, onda belə etmək yaxşıdır. Yox, əgər bunu etməyə cəhd etsəniz və insan təbiətinə həddindən artıq yük olduğunu görsəniz, onda evlənsəniz daha yaxşıdır. Buna görə sizi heç kəs məzəmmət etməyəcəkdir».

3) Bu hissənin yuxarıdakı təfsirini düzgün hesab etsək də, qeyd etməli olduğumuz başqa bir şərh də var. Belə güman olunur ki, Korinfdə nikah mərasimindən keçən, lakin özlərini tamamilə ruhani həyata həsr etmək üçün nəfsinə hakim olan və ər-arvad kimi yaşamayan kişi və qadınlar da olub. Ola bilsin, onlar sonradan anlayıblar ki, belə bir qərar verməklə özlərini imtahana salıblar. Bu halda Paul deyərdi: «Əgər əhdinizə əməl edə bilirsinizsə, bu, yaxşıdır. Yox, bacarmırsınızsa, bunu açıq etiraf edin və bir-birinizlə normal münasibət qurun».

Bizə belə münasibətlər təhlükəli, qeyri-təbii və hətta zərərli görünür. Əslində, belə də idi. Sonradan imanlı cəmiyyəti belə bir əlaqəni rədd etmək məcburiyyətində qaldı. Ancaq bu vəziyyətdə Paulun məsləhəti müdrikcəsinə idi. Paul mahiyyətcə üç prinsipdən bəhs edir:

1) Özünütərbiyə — gözəl bir şeydir. İnsanın özünü cilovladığı və hisslərinə tam nəzarət etdiyi istənilən yol əla yoldur. Lakin təbii instinktlərin aradan qaldırılması məsihçi təliminin tərkib hissəsi deyil: əksinə, məsihçilər nikah vasitəsilə Allahı izzətləndirməlidirlər.

2) Faktiki olaraq, Paul deyir: «İman yolunuzu qeyri-təbii bir şeyə çevirməyin». Rahiblərin, zahidlərin, rahibələrin etdikləri də məhz budur. Onlar həqiqi dindar olmaq üçün normal insan instinkt və hisslərini boğmağı zəruri hesab edirlər. Onlar hətta Allaha ibadət etmək naminə kişi və qadınların gündəlik həyatlarından ayrılmasını zəruri hesab edirlər. Lakin məsihçilik heç vaxt normal insan həyatını ləğv etmək niyyətində olmayıb. Əksinə, məsihçiliyin məqsədi insan həyatını Allahın izzətinə bürüməkdir.

3) Sonda Paul deyir: «İman yolunuzu əzab-əziyyətə çevirməyin». Noks danışır ki, gəncliyində dinin insanlara təzyiq və gərginlik vasitəsi olduğunu düşünürdü. Günlərin bir günü çox sevdiyi keşiş onun yanına gəlib deyir: «Qulaq as, Noks, dini əzaba çevirmə». Robert Börns haqqında deyilirdi ki, onun imanı «ona kömək etməkdənsə, onu təqib edir». İnsan Allahın ona verdiyi bədəndən, Allahın ona verdiyi qəlbdən, onda yaşayan təbii instinktdən utanmamalıdır. Məsihçilik insana təbii hisslərini öz həyatından çıxarmağı deyil, onlardan saf niyyətlə istifadə etməyi öyrədir. İnsani məhəbbətdən də Allahın ən ülvi ənamı kimi istifadə etməyi öyrədir.

26-35

VAXT QISADIR (1Korinflilərə 7:26-35)

Təəssüf ki, Paul 7-ci fəslə bu hissə ilə başlamır. Çünki burada o öz mövqeyinin mahiyyətini izah edir. Fəsil boyu bizdə belə bir təəssürat yarandı ki, Paul nikahın əhəmiyyətini bir qədər kiçildir. Dəfələrlə bizdə belə bir təəssürat yarandı ki, Paul evliliyə əxlaqsızlıqdan və zinadan qaçmaq üçün yalnız güzəşt kimi icazə verir, sanki evlilik müqayisədə nisbətən yaxşıdır. Biz gördük ki, yəhudilər evliliyi yüksək tutub, onu müqəddəs vəzifə sayırdılar. Yəhudi ənənəsinə görə, evlənməmək üçün yalnız bir mühüm səbəb ola bilərdi — Qanunu öyrənmək. Ravvin ben Azay belə deyirdi: «Evlənmək mənim nəyimə lazımdır? Mən Qanuna aşiqəm. Nəsil davam etdirmək barədə qoy başqaları düşünsün». Yunan aləmində stoik filosof Epiktet evlənməmişdi. O, bir müəllim kimi dünya üçün özünün bir və ya iki «fındıqburun övlad» yetişdirməkdən qat-qat çox iş gördüyünü deyirdi. Sonra əlavə edirdi: «Vəzifəsi bəşəriyyətə öyrətmək olan bir insandan uşağını çimizdirmək üçün qabda su qızdırmağı kim gözləyə bilər?» Amma bu nöqteyi-nəzər nə yəhudilər, nə də məsihçilər tərəfindən qəbul edilirdi.

Paul da belə düşünmürdü. Bir neçə il sonra Efeslilərə məktub yazanda o, fərqli bir baxış təqdim etdi. Bu məktubda o, ər-arvad arasındakı münasibəti Məsihlə İmanlı Cəmiyyəti arasındakı münasibətin simvolik nümunəsi kimi istifadə edir (Efeslilərə 5:22-26). Korinflilərə məktublar yazdığı vaxt Paulun düşüncəsində hər an Məsihin İkinci Gəlişi hakim idi. Buna görə də o, burada böhran zamanı davranış normalarını izah edir. «Çünki bu dünyanın indiki vəziyyəti keçib-gedir». O, Məsihin tezliklə gələcəyinə elə inanırdı ki, buna hazırlaşmaq üçün hər şeyi bir kənara qoymağı lazım bilirdi. Əgər Məsihin Gəlişinə hazırlaşmağa nəsə mane olurdusa, fərqi yoxdur, bu vacib iş və ya dəyərli münasibət olsun, bir kənara qoymaq lazım idi. Məsih ona ayağa qalxıb, getməyi əmr etdiyi anda insan heç nəyə bağlı qalmamalıdır. O, yalnız Məsihi razı salmaq barədə düşünməlidir. Əgər Paul bilsəydi ki, o və onun imana gətirdikləri adamlar stabil uzun ömür sürəcəklər, o, belə bir şey yazmazdı. Efeslilərə məktub yazarkən isə Paul insan həyatının sabitliyini dərk edirdi və evliliyi insan həyatında ən qiymətli şey, hətta Məsih və İmanlı Cəmiyyəti arasındakı münasibətlə müqayisə oluna bilən yeganə nümunə kimi görürdü. Qeyd etmək yerinə düşər ki, evimiz iki mühüm funksiyanı daşıyır. Ev məsihçi həyat tərzi sürmək üçün ən nəcib yerdir. Təəssüf ki, biz evdə tez-tez narazı, tənqidi və kobud olur, bizi sevən insanlara qarşı heç vaxt yad adamla rəftar etməyə cürət edə bilməyəcəyimiz şəkildə davranırıq.

Ev həm də bizə bu dünyaya mümkün qədər yaxın yaşamaq üçün güc və rahatlıq verən yerdir. Bu fəsildə Paul nikahı iki şərdən ən zəifi hesab edir, çünki o, inanırdı ki, bu dünyada sayılı günləri qalıb. Amma elə gün gəldi ki, o, evliliyi dünyanın ən yaxşı insan münasibəti kimi gördü.

36-38

1Korinflilərə 7:36-38-in şərhinə 1Korinflilərə 7:25 bölməsində baxın.

39-40

İKİNCİ NİKAH (1Korinfilərə 7:39-40)

Paul yenə də ardıcıllığına davam edir. Nikah yalnız ölümlə pozula bilən bir münasibət olmalıdır. Yenidən evlənmək məqbul idi. Lakin Paul dul qadının dul qalmasına üstünlük verirdi. Biz artıq bilirik ki, Paul bunu böhran dövrü üçün, onun fikrincə, Məsihin tezliklə ikinci gəlişi ərəfəsində deyib. İkinci nikah, müxtəlif nöqteyi-nəzərdən sağ qalan həyat yoldaşının mərhumu əvəz etməsidir. Bu onu göstərir ki, ərin və ya arvadın ölməsi ilə digər həyat yoldaşı tənha qalır. Yəni evlilik o qədər yaxşıdır ki, tərəddüd etmədən yenidən nikah qurmaq olar. Buna görə də ikinci nikah ölən şəxsə qarşı hörmətsizlik deyil, əksinə, mərhum üçün şərəf əlaməti ola bilər.

Paul bir şərt qoyur: «lakin o... Rəbdə olmalıdır». Başqa sözlə, ikinci nikah yalnız məsihçilər arasında olmalıdır. Dünyəvi ilə evlilik nadir hallarda uğurlu olur. Bir dəfə Plutarx belə demişdi: «Ər-arvad eyni dinə etiqad etmədikcə, onların evliliyi xoşbəxt ola bilməz». Ən ali məhəbbət o zaman gəlir ki, ər-arvad bir-birini sevir və onların sevgisi Məsihə olan ümumi sevgi ilə təqdis olunur. Çünki o zaman onlar nəinki birlikdə yaşayır, həm də birlikdə dua edirlər. Onların həyatı və sevgisi birləşir və Allaha davamlı ibadət halına gəlir.